Hầu hết chúng ta biết lá tía tô qua những bữa ăn quen thuộc: bó lá thơm để xào ốc, vài chiếc lá thả vào nồi canh chua, hay đơn giản là một nắm rau sống ăn kèm. Loại lá quen thuộc này từng được sử dụng như một vị thuốc suốt một thời gian dài.
Lá tía tô, tên khoa học Perilla frutescens, đã được trồng và sử dụng trong đông y suốt gần 2.000 năm. Ở Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam, loại cây này từ lâu được xem không chỉ là rau ăn mà còn là vị thuốc trong các bài thuốc gia truyền. Lá có hình tròn, mép răng cưa, một số lá tím cả hai mặt, một số xanh mặt trước và tím mặt sau. Điểm đặc trưng nhất là mùi thơm nồng dễ nhận, chính mùi hương đó xuất phát từ hàm lượng tinh dầu dồi dào, cũng là thứ tạo nên phần lớn công dụng của lá tía tô.
Giải cảm, đẩy lùi cái lạnh
Nhiều người cao tuổi hay dặn con cháu: "Ngày mưa lạnh, đun nồi nước tía tô uống cho ấm người." Câu nói tưởng như kinh nghiệm dân gian đó thực ra có cơ sở khoa học rõ ràng.
Theo y học cổ truyền, lá tía tô có tính cay ấm, có tác dụng "tán hàn giải biểu" tức là đẩy khí lạnh ra khỏi cơ thể, làm thông thoáng bề mặt da. Đây là lý do tía tô thường xuất hiện trong các bài thuốc trị cảm mạo phong hàn, đặc biệt khi người bệnh có triệu chứng sổ mũi, ớn lạnh, không ra mồ hôi.
Khoa học hiện đại xác nhận điều này qua một hợp chất tên là perillaldehyde, tinh dầu chủ lực trong lá tía tô, có khả năng kháng khuẩn, kháng viêm và hỗ trợ hệ miễn dịch. Khi cơ thể bắt đầu có dấu hiệu cảm lạnh, uống nước tía tô ấm giúp kích thích tuần hoàn máu, làm ấm từ bên trong, và hỗ trợ cơ thể tự phục hồi.
Hỗ trợ tiêu hóa
Ít người biết rằng lá tía tô có tác động đáng kể lên hệ tiêu hóa. Tinh dầu limonene và perillaldehyde trong lá có khả năng kích thích nhu động ruột, giảm đầy hơi, chướng bụng, đặc biệt hữu ích sau những bữa ăn nhiều đạm hoặc thức ăn tanh.
Không phải ngẫu nhiên mà người Nhật luôn đặt vài lá tía tô tươi bên cạnh món sashimi hay sushi. Đây là kinh nghiệm ẩm thực được tích lũy hàng trăm năm: tía tô không chỉ làm thơm món ăn mà còn giúp trung hòa độ tanh, hỗ trợ tiêu hóa đạm từ hải sản và giảm nguy cơ ngộ độc nhẹ.
Ngoài ra, nghiên cứu gần đây cho thấy rosmarinic acid - một hợp chất chống oxy hóa mạnh có trong tía tô, có thể giúp giảm phản ứng viêm trong đường ruột, hỗ trợ người bị hội chứng ruột kích thích hoặc khó tiêu mãn tính.
Chống dị ứng
Đây có lẽ là công dụng gây bất ngờ nhất của lá tía tô. Các nghiên cứu tại Nhật Bản chỉ ra rằng chiết xuất lá tía tô có khả năng ức chế giải phóng histamine, chất gây ra các phản ứng dị ứng như hắt hơi, ngứa mắt, phát ban.
Rosmarinic acid và luteolin trong lá tía tô hoạt động như một chất kháng histamine tự nhiên, giúp giảm nhẹ các triệu chứng viêm mũi dị ứng theo mùa hay dị ứng thời tiết. Tất nhiên, đây không phải thuốc thay thế điều trị dị ứng nặng nhưng với những người hay hắt hơi, sổ mũi khi trời trở gió, bổ sung tía tô vào bữa ăn hàng ngày là một lựa chọn đơn giản và lành tính.
Bảo vệ tim mạch và hỗ trợ kiểm soát đường huyết
Lá tía tô chứa hàm lượng alpha-linolenic acid (ALA), một loại omega-3 thực vật, cao đáng kể. Omega-3 từ lâu được biết đến với khả năng giảm viêm, hỗ trợ sức khỏe tim mạch và giúp điều hòa mỡ máu.
Một số nghiên cứu còn chỉ ra rằng các hợp chất trong lá tía tô có khả năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau bữa ăn, điều này đặc biệt có ý nghĩa với người có nguy cơ tiểu đường tuýp 2 hoặc đang trong giai đoạn tiền tiểu đường. Dù kết quả chưa đủ để đưa ra khuyến cáo lâm sàng, nhưng đây là tín hiệu tích cực từ một loại rau vốn đã quen thuộc và an toàn.
Lưu ý
Lá tía tô lành, nhưng không có nghĩa là dùng càng nhiều càng tốt. Người lớn không nên vượt quá 15g lá tươi mỗi ngày, dùng quá mức dễ gây đầy hơi, khó chịu. Người có thể trạng nhiệt, hay nóng trong, táo bón nên dùng lượng nhỏ hơn. Phụ nữ mang thai 3 tháng đầu cần thận trọng, chỉ nên dùng tối đa 5g lá tươi mỗi ngày.
Lần đầu bổ sung tía tô vào chế độ ăn, nên thử một lượng nhỏ và quan sát phản ứng của cơ thể, đặc biệt với người có cơ địa dễ dị ứng.
Người có vấn đề về huyết áp không nên lạm dụng lá tía tô vì có thể gây tăng cao huyết áp, tổn hại hệ tim mạch. Ngoài ra, uống nhiều nước tía tô cũng khiến cơ thể bị đầy hơi, chướng bụng và nhiều tác dụng phụ khác. Vì vậy nên uống liều lượng vừa phải.
Tổng hợp
